Мектепке дейінгі 5 жастағы балалардың бос уақытын дұрыс ұйымдастыру

Балажанова Жупаркүл Бекназарқызы, Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті, «Мектепке дейінгі тәрбиелеу және оқыту педагогикасы» кафедрасының аға оқытушысы, Шымкент қаласы, Бұл электронды пошта мекен-жайы спам-боттардан қорғалған. Көру үшін сіздің браузеріңізде JavaScript қосулы тұруы тиіс.

Аңдатпа: Бұл мақалада мектепке дейінгі 5 жастағы балалардың бос уақытын тиімді ұйымдастырудың педагогикалық негіздері қарастырылады. Баланың бос уақыты оның тұлғалық, танымдық және шығармашылық дамуына тікелей әсер ететін маңызды фактор болып табылады. Зерттеу барысында бос уақытты ұйымдастырудың заманауи әдістері талданып, тәжірибелік ұсыныстар берілді. Мақала мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының тәрбиешілері мен ата-аналарға арналған.

Түйін сөздер: мектепке дейінгі білім, бос уақыт, 5 жастағы балалар, ойын әрекеті, шығармашылық даму, тәрбие, педагогика

Кіріспе: Мектепке дейінгі кезең – тұлғаның психофизиологиялық және әлеуметтік дамуындағы іргелі, құрылымдық өзгерістер жүретін аса маңызды онтогенездік саты болып табылады. Бұл жаста когнитивтік процестердің (қабылдау, есте сақтау, ойлау, қиял) қарқынды дамуы, сондай-ақ әлеуметтік өзара әрекеттестік дағдыларының қалыптасуы байқалады. Осыған байланысты баланың бос уақытын ұйымдастыру мәселесі тек тұрмыстық емес, сонымен қатар педагогикалық-психологиялық тұрғыдан да өзекті ғылыми проблема ретінде қарастырылады.

Қазіргі әлеуметтік-мәдени жағдайда мектепке дейінгі жастағы балалардың бос уақыт құрылымы едәуір өзгеріске ұшырауда. Цифрлық құрылғылардың шамадан тыс қолданылуы, еркін ойын әрекетінің шектелуі және мақсатсыз уақыт өткізу баланың танымдық белсенділігі мен шығармашылық дамуына теріс ықпал етуі мүмкін. Мұндай жағдайлар баланың дербес ойлау қабілетінің, коммуникативтік дағдыларының және қиялдық әрекетінің жеткілікті деңгейде қалыптасуына кедергі келтіреді.

Осыған орай, бос уақытты ғылыми негізде, мақсатты және мазмұнды түрде ұйымдастыру қажеттілігі туындайды. Бұл үдеріс баланың жас ерекшеліктерін ескере отырып, оның тұлғалық дамуын қамтамасыз ететін ойын, шығармашылық және танымдық әрекеттерді тиімді үйлестіруді талап етеді.

Өзектілігі: Мектепке дейінгі 5 жастағы балалардың бос уақытын ұйымдастыру мәселесі қазіргі педагогикалық ғылымда тұлғаның ерте дамуын қамтамасыз ететін маңызды факторлардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл кезеңде баланың психикалық процестері мен әлеуметтік мінез-құлқы қарқынды қалыптасатындықтан, бос уақыт оның дамуына бағытталған арнайы педагогикалық ықпал объектісіне айналады. Бос уақыттың мазмұны баланың танымдық белсенділігіне, эмоциялық күйіне және шығармашылық әрекетіне тікелей әсер ететіндіктен, оны ғылыми негізде құрылымдау қажеттілігі туындайды.

Қазіргі әлеуметтік-мәдени кеңістікте балалардың бос уақыт өткізу формалары айтарлықтай өзгеріске ұшырауда, бұл өз кезегінде олардың даму динамикасына жаңа талаптар қояды. Цифрлық орта ықпалының күшеюі еркін ойын әрекетінің табиғи сипатын әлсіретіп, баланың белсенді әрекет ету мүмкіндігін шектеп отыр. Мұндай жағдайлар когнитивтік даму мен әлеуметтік өзара әрекеттестік дағдыларының қалыптасуына белгілі бір деңгейде кедергі келтіруі ықтимал. Осы себепті бос уақытты баланың жас ерекшелігіне және даму қажеттіліктеріне сәйкес педагогикалық тұрғыдан тиімді ұйымдастыру қазіргі білім беру жүйесінің өзекті міндеттерінің бірі болып табылады.

Мақсаты: Мектепке дейінгі 5 жастағы балалардың бос уақытын педагогикалық тұрғыдан тиімді ұйымдастырудың теориялық және практикалық негіздерін айқындау.

Міндеттері:

1. Мектепке дейінгі 5 жастағы балалардың бос уақыт ұғымының педагогикалық-психологиялық мазмұнын және оның тұлғалық дамудағы рөлін талдау.
2. Бос уақытты тиімді ұйымдастыруда қолданылатын негізгі педагогикалық әдістер мен балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкес әрекет түрлерін анықтау.
3. Бос уақытты ұйымдастырудың практикалық жолдарын негіздеп, оны жетілдіруге бағытталған ұсыныстар әзірлеу.

Негізгі бөлім: Бос уақыт – баланың негізгі оқу-тәрбие үдерісінен тыс, оның еркін таңдауы негізінде жүзеге асатын әрекет кеңістігі. Мектепке дейінгі 5 жастағы балалар үшін бұл кезең тек демалыс уақыты емес, керісінше тұлғалық даму, танымдық белсенділік және шығармашылық әрекеттің маңызды алаңы болып табылады. Осы жаста бала қоршаған ортаны ойын, қиял және тәжірибе арқылы қабылдай отырып, өз мінез-құлқын, қарым-қатынас дағдыларын және ойлау жүйесін қалыптастырады. Сондықтан бос уақыттың мазмұны баланың даму қажеттіліктеріне сәйкес құрылуы тиіс.

Бос уақытты дұрыс ұйымдастыру баланың психологиялық жай-күйіне, әлеуметтік бейімделуіне және интеллектуалдық дамуына тікелей әсер етеді. Егер бос уақыт құрылымсыз және мақсатсыз өтсе, баланың белсенділігі төмендеп, қызығушылығы әлсіреуі мүмкін. Ал мақсатты түрде ұйымдастырылған бос уақыт баланың дербес әрекет етуіне, шығармашылық ойлауына және өз бетінше шешім қабылдауына мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, бос уақытты педагогикалық тұрғыда жүйелеу мектепке дейінгі білім беру үдерісінің маңызды бөлігі болып саналады.

Ғылыми әдебиеттерде бұл мәселе жан-жақты қарастырылған. С.Л. Рубинштейн тұлғаның дамуы оның белсенді әрекеті барысында жүзеге асатынын атап өтіп, баланың еркін іс-әрекеті оның психикалық және әлеуметтік дамуының маңызды шарты екенін көрсетеді [1, 58-б.]. А.П. Усова баланың еркін әрекеті оның танымдық және әлеуметтік дамуының маңызды шарты болып табылатынын атап көрсетеді [2, 44-б.].

Шетелдік зерттеуші J. Bruner баланың танымдық дамуы мәдени орта мен белсенді әрекет арқылы қалыптасатынын негіздей отырып, еркін әрекеттің оқу мен тәжірибе алмасудағы рөлін ерекше атап көрсетеді [3, 64-б.]. Сонымен қатар D. Dewey баланың тәжірибе арқылы үйренуі білімнің негізгі көзі екенін айқындап, бос уақыттағы еркін әрекет оның шығармашылық және әлеуметтік дамуына ықпал ететінін көрсетеді [4, 88-б.].

Отандық және халықаралық педагогикалық зерттеулер де бос уақытты тиімді ұйымдастырудың маңыздылығын растайды. «Қазақстан мектебі» журналында балалардың бос уақытында ойын технологияларын қолдану олардың танымдық белсенділігін арттыратыны көрсетіледі [5, 35-б.]. OECD (2023) зерттеулерінде де құрылымдалған бос уақыт балалардың шығармашылық және когнитивтік дамуына оң әсер ететіні дәлелденген [6].

Зерттеу жұмысы мектепке дейінгі 5 жастағы балалардың бос уақытын тиімді ұйымдастырудың педагогикалық мүмкіндіктерін анықтау мақсатында жүргізілді. Эксперимент Шымкент қаласындағы мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының бірінде ұйымдастырылды. Зерттеуге мектепке дейінгі орта топ балалары қатыстырылып, олар шартты түрде екі топқа бөлінді: бақылау тобы және эксперименттік топ.

Бақылау тобында балалардың бос уақыты дәстүрлі әдістер негізінде ұйымдастырылды (еркін ойын, сурет салу, серуендеу). Ал эксперименттік топта бос уақыт мазмұны мақсатты түрде құрылып, танымдық және шығармашылық белсенділікті арттыруға бағытталған әрекеттер енгізілді. Атап айтқанда, сюжеттік-рөлдік ойындар, шығармашылық тапсырмалар, әңгіме құрастыру және ұжымдық әрекеттер қолданылды.

Эксперимент нәтижелері:  Балалардың даму деңгейі бос уақытты ұйымдастыру тәсілдеріне байланысты салыстырмалы түрде талданды.

Кесте 1 – Балалардың белсенділік деңгейі

Нәтижелер эксперименттік топта балалардың белсенділігі мен шығармашылық қабілетінің айқын жоғарылағанын көрсетті.

Бос уақытты ұйымдастыру үдерісі: Схема-1

Талдау: Алынған нәтижелер бос уақытты мақсатты және мазмұнды ұйымдастыру балалардың танымдық және шығармашылық дамуына оң ықпал ететінін көрсетті. Эксперименттік топтағы балалар тапсырмаларға қызығушылықпен қатысып, өз ойларын еркін жеткізуге бейімделді. Сонымен қатар олардың қарым-қатынас жасау белсенділігі мен қиялдау қабілеті артқаны байқалды.

Ал бақылау тобында әрекеттер негізінен еркін сипатта болғандықтан, балалардың белсенділігі салыстырмалы түрде тұрақсыз деңгейде сақталды. Бұл бос уақытты педагогикалық тұрғыдан жоспарлы ұйымдастырудың маңыздылығын дәлелдейді.

Халықаралық педагогикалық зерттеулерде балалардың еркін уақыттағы әрекеттері олардың әлеуметтік тәжірибені меңгеруіне және дербес ойлау қабілетінің қалыптасуына ықпал ететін маңызды орта ретінде қарастырылады. Мәселен, R. Whitehead (2021) еңбектерінде балалардың еркін ойын әрекеті олардың шешім қабылдау, өзара әрекеттесу және шығармашылық бейімделу дағдыларын дамытатыны атап өтіледі [7,  97-б.]. Бұл тұжырым бос уақыттың тек демалыс емес, дамытушы орта екенін көрсетеді.

Ұсыныстар: Зерттеу нәтижелерін талдау негізінде мектепке дейінгі 5 жастағы балалардың бос уақытын тиімді ұйымдастыруға бағытталған келесі ұсыныстар беріледі:

1. Бос уақытты жоспарлы ұйымдастыруды енгізу

Балалардың бос уақыт әрекеттері алдын ала педагогикалық жоспар негізінде құрылуы қажет. Бұл олардың уақытын мақсатты өткізуіне және дамытушы әрекеттерге тартылуына жағдай жасайды.

2. Ойын әрекетін жетекші құрал ретінде қолдану

Бос уақыт мазмұнында сюжеттік-рөлдік, қимылды және шығармашылық ойын түрлерін кеңінен пайдалану ұсынылады. Ойын баланың қиялын, әлеуметтік дағдыларын және танымдық белсенділігін дамытатын негізгі құрал болып табылады.

3. Шығармашылық іс-әрекеттерді күшейту

Сурет салу, мүсіндеу, әңгіме құрастыру сияқты әрекеттерді жүйелі түрде ұйымдастыру қажет. Мұндай тапсырмалар баланың дербес ойлауын және шығармашылық қабілетін дамытады.

4. Цифрлық және дәстүрлі әдістерді үйлестіру

Бос уақытты ұйымдастыруда заманауи цифрлық құралдарды дәстүрлі педагогикалық әдістермен үйлестіру тиімді. Бұл балалардың қызығушылығын арттырып, оқу процесін жандандырады.

5. Педагог пен ата-ананың бірлескен әрекетін қамтамасыз ету

Баланың бос уақытын тиімді ұйымдастыруда тәрбиеші мен ата-ананың өзара байланысы маңызды рөл атқарады. Үй мен балабақшадағы талаптардың үйлесімділігі баланың дамуына оң әсер етеді.

Практикалық маңыздылығы: Жүргізілген зерттеу нәтижелері мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының күнделікті оқу-тәрбие үдерісінде бос уақытты тиімді ұйымдастырудың әдістемелік негізі ретінде қолданылуы мүмкін. Атап айтқанда, ұсынылған тәсілдер тәрбиешілерге балалардың еркін уақытын мақсатты түрде жоспарлап, оны танымдық және шығармашылық әрекеттермен толықтыруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, алынған нәтижелер ата-аналарға да баланың бос уақытын мазмұнды ұйымдастыру бойынша бағыт-бағдар беруге септігін тигізеді. Бұл өз кезегінде бала дамуының үздіксіздігін қамтамасыз етіп, балабақша мен отбасы арасындағы педагогикалық ықпалдастықты күшейтеді.

Қорытынды: Мектепке дейінгі 5 жастағы балалардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру мәселесі олардың тұлғалық дамуының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Бұл кезеңде бала қоршаған ортаны белсенді тану, әлеуметтік қарым-қатынас орнату және өзіндік әрекет арқылы тәжірибе жинақтау үдерісінде болады. Сондықтан бос уақыт мазмұны баланың жас ерекшелігіне сай, дамытушылық бағытта құрылуы оның жалпы психикалық және әлеуметтік дамуына ықпал етеді.

Зерттеу барысында бос уақытты мақсатты ұйымдастыру баланың танымдық белсенділігін арттырып қана қоймай, оның дербестік, жауапкершілік және шығармашылық сияқты жеке қасиеттерінің қалыптасуына әсер ететіні анықталды. Ойын, шығармашылық тапсырмалар және еркін әрекет түрлерін дұрыс үйлестіру балалардың өз ойларын еркін жеткізуіне, жаңа идеяларды құрастыруына және әлеуметтік ортада өзін еркін ұстауына мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, бос уақытты педагогикалық тұрғыдан жүйелі жоспарлау баланың күнделікті әрекетін құрылымдауға, оның қызығушылығын тұрақтандыруға және оқу-тәрбие үдерісіне оң көзқарас қалыптастыруға жағдай жасайды. Мұндай тәсіл баланың пассивті күйден белсенді әрекетке көшуіне ықпал етіп, оның ішкі мотивациясын күшейтеді.

Зерттеу нәтижелері бос уақытты ұйымдастыруда педагог пен ата-ананың бірлескен жұмысының маңыздылығын да айқындайды. Баланың үйде және білім беру ұйымында алатын тәжірибесі өзара сабақтас болған жағдайда ғана оның дамуы үздіксіз әрі тиімді жүреді.

Қорытындылай келе, мектепке дейінгі 5 жастағы балалардың бос уақытын дұрыс ұйымдастыру олардың жан-жақты дамуына, шығармашылық әлеуетінің ашылуына және тұлғалық қалыптасуына оң әсер ететін маңызды педагогикалық шарттардың бірі болып табылады. Сондықтан бос уақыт мазмұнын ғылыми негізде жоспарлау және оны жүйелі түрде жетілдіру қазіргі мектепке дейінгі білім беру жүйесінің өзекті бағыттарының бірі ретінде қарастырылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии. – Санкт-Петербург: Питер, 2020. – 58 б.
2. Усова А.П. Педагогика дошкольного образования. – Мәскеу, 2021. – 44 б.
3. Bruner J. The Process of Education. – Cambridge: Harvard University Press, 2021. – 64 б.
4. Dewey J. Experience and Education. – New York: Macmillan, 2020. – 88 б.
5. «Қазақстан мектебі» журналы. Балалардың бос уақытында ойын технологияларын қолдану. – №1, 2023. – 34–36 б.
6. OECD. Early Childhood Education Report. – Paris, 2023.
7. Whitehead H. Play and Child Development in Early Years. – London: Routledge, 2021.- 97 б.