Судьялар тәуелсіздігінің конституциялық кепілдіктерін қамтамасыз ету мақсатында және халықаралық тәжірибені ескере отырып, 2019 жылы бұрын Жоғарғы соттың құрамына кірген Сот жюриінің жұмысын жаңғырту жөнінде шаралар қабылданды. Заңнамаға түзетулер енгізілгеннен кейін, 2019 жылдың мамыр айында Сот жюриі сот жүйесінен бөлініп, Жоғарғы Сот Кеңесінің қарауына берілді. Соған қарамастан, Сот жюриі тікелей Жоғарғы Сот Кеңесінің құрамына кірмейді, ол Кеңестің жанынан тәуелсіз тәуелсіз институт ретінде құрылады. Сот жюриінің қазір қалай жұмыс істейтіні жайлы ҚР Жоғары Сот Кеңесі жанындағы Сот жюриінің төрағасы Нұржан Қайыпжан ОКҚ-да өткен баспасөз мәслихатында баяндады, деп хабарлайды No-comment.kz - Қазақстан Республикасының Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметіне сілтеме жасап.
Спикер атап өткендей, реформа аясында Сот жюриі жұмысындағы тәуелсіздік, объективтілік және барынша ашықтық қағидаттарын нақты қамтамасыз етуге бағытталған тетіктер белгіленді. Сот Жюриін қалыптастырудың және оның құрамына судьялардың кандидатураларын іріктеудің жаңа тәртібі енгізілді. Қазір судьялардың кандидатуралары жоғарғы және жергілікті сот судьяларының қатысуымен Жоғарғы Соттың кеңейтілген жалпы отырысының шешімі бойынша Сот жюриінің құрамына ұсынылады. Осыдан кейін бұл кандидатуралар Жоғары Сот Кеңесінің шешімімен бекітіледі. Бұл ретте кеңеске қандай да бір кандидатурадан бас тарту құқығы бекітілді.
Қабылданған шешімдердің объективтілігі мен бейтараптығын қамтамасыз ету мақсатында Сот жюриінің құрамына судьялардан басқа заң қоғамының өкілдері де кіреді. Заңда Сот жюриінің судьяның тәртіптік жауапкершілігі туралы мәселені қарауы үшін негіздердің толық тізбесі көзделген.
Нұржан Қайыпжанның айтуынша, қазіргі уақытта судья тек сот істері мен материалдарын қарау кезінде заңдылықты өрескел бұзғаны үшін; судьялық этикаға қайшы келетін теріс қылық жасағаны үшін, ал соттар мен сот алқаларының төрағалары «Қазақстан Республиканың сот жүйесі және судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңында тікелей көзделген лауазымдық міндеттерін тиісінше орындамағаны үшін тартылуы мүмкін.
«Заңдылықты өрескел бұзу ұғымының өзі «Қазақстан Республикасының сот жүйесі және судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңның мәтінінде судья оның жосықсыз немесе немқұрайлылығы салдарынан жол берген айқын және елеулі заң бұзушылық ретінде тұжырымдалған. Судьяның заңды бұзуының дөрекілігін бағалауды істі апелляциялық немесе кассациялық тәртіппен қайта қарау кезінде жоғары тұрған сот сатылары ғана береді. Судьяның теріс қылық жасағаны үшін жауапкершілігі судьялардың тоғызыншы съезінде 2024 жылғы 4 қазанда қабылданған судьялық әдеп кодексінде көзделген негіздер бойынша ғана мүмкін болады», - деп атап өтті спикер.
Сот жүйесін одан әрі жаңғырту шеңберінде өткен жылы судьялардың тәртіптік жауапкершілігін күшейтуге бағытталған маңызды заңнамалық түзетулер қабылданды.
Мемлекет басшысының тапсырмасын іске асыру үшін 2024 жылғы 1 қазаннан бастап Сот жюриінің істерді қарау кезінде судьялар жол беретін заңдылықты өрескел бұзудың барлық фактісін тексерудің жаңа тетігі қолданысқа енгізілді. Енді заңдылықты өрескел бұзу фактісі анықталған кезде жоғары тұрған сот сатысы (апелляция немесе кассация) судьяны заңдылықты өрескел бұзғаны үшін тәртіптік жауаптылыққа тарту мәселесі бойынша ұсыныс шығарады, ол міндетті түрде Сот жюриінің қарауына жіберіледі. Бұған дейін өрескел бұзушылықтар фактілері бойынша судьяларға қатысты материалдар Жоғарғы Сот Төрағасының ұсынуы және жоғарғы және облыстық соттардың жалпы отырыстарының шешімдері бойынша қазылар алқасына жіберілуі мүмкін. Нәтижесінде,материалдардың бір бөлігі ғана сот алқасына жіберілді, ал өрескел бұзушылықтардың көп бөлігі тиісті жауапсыз қалды.
«Жаңа тетік бойынша өрескел бұзушылықтардың барлық фактісін Сот жюриі қарайтын болады, бұл сот төрелігін іске асыру сапасын және азаматтардың судьялардың жұмысына деген сенімін арттыруға ықпал етуі мүмкін. Заңмен облыстық соттардың төрағаларына материалдарды Сот жюриіне уақытылы жіберу жауапкершілігі жүктелген», - деді ол.
Судьяларға қатысты судьялық әдеп нормаларын бұзғаны үшін, сондай-ақ сот төрағалары мен сот алқаларына қатысты лауазымдық міндеттерін тиісінше орындамағаны үшін материалдарды қарау үшін негіздердің қатарына Жоғарғы Сот Төрағасының ұсынуы, судьялық әдеп жөніндегі комиссиялардың шешімдері, облыстық соттардың және Жоғарғы Соттың жалпы отырыстарының шешімдері жатады. Яғни, қазір судьяларға қатысты тәртіптік іс жүргізуді бастау құқығына тек сот органдары ие.
Сот жюриі судьяның тәртіптік жауаптылығы туралы мәселені сот органдарының тиісті құжаттарынсыз дербес қарауға құқылы емес. Бұл тәуелсіз және әділ тәртіптік процестің кепілі болып табылады, өйткені қазылар алқасы судьяға қатысты тәртіптік іс жүргізуді бастау туралы шешіммен байланысты емес.
Сондай-ақ Нұржан Қайыпжан жаңа тетіктің енгізілуіне байланысты Сот жюриінің құрамы түрлі деңгейдегі судьялар санын ұлғайту есебінен 9 мүшеден 15 мүшеге дейін кеңейтілгенін хабарлады. Қазір Сот жюриінің құрамына Жоғарғы Соттың 4 судьясы, облыстық соттардың 5 судьясы және аудандық деңгейдегі 4 судья кіреді. Бұл барлық сот органы өкілдерінің пікірін ескере отырып, неғұрлым объективті және салмақты шешімдер қабылдауға ықпал етеді.
«Сот жюриінің шешімдеріне, олармен келіспеген жағдайда, судья Жоғары Сот Кеңесіне шағымдана алады. Өз кезегінде, Кеңес судьяның дәлелдерін мұқият зерделеу нәтижелері бойынша Сот жюриінің тәртіптік іс жүргізуді тоқтата отырып немесе материалдарды қайта қарауға жібере отырып, шешімінің күшін жоюға құқылы. Сонымен қатар 2024 жылы тәртіптік процесте судьялардың құқықтарының кепілдіктерін одан әрі күшейту мақсатында заңнамалық жаңашылдықтар қабылданды. Заңда судьяны сот жюриіне жіберілгенге дейін барлық материалмен таныстыру жөніндегі талап көзделген, сондай-ақ судьяның тәртіптік істі қарауға қатысу үшін адвокаттар мен заң консультанттары арасынан өкілдерді тарту құқығы бекітілген», - деп хабарлады спикер.
Бұдан бөлек, судьялардың тәуелсіздігін нығайту және судьяларға ықтимал қысым жасау тәуекелдерін болдырмау мақсатында судьяларға қатысты тәртіптік іс жүргізуге бастамашылық жасау үшін құқық қорғау органдарының жедел-іздестіру қызметінің материалдарын пайдалануға заңнамалық тыйым салу белгіленді.
