Мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда жасанды интеллект құралдарын қолдана отырып көркем әдебиетті оқытудың тиімділігі

Закирова Адина Кайратовна,  Бұл электронды пошта мекен-жайы спам-боттардан қорғалған. Көру үшін сіздің браузеріңізде JavaScript қосулы тұруы тиіс., Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінің, 6В01201 – «Мектепке дейінгі тәрбиелеу және оқыту педагогикасы» білім беру бағдарламасының 3 курс студенті

Аңдатпа: Бұл мақалада мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда жасанды интеллект (ЖИ) құралдарын қолдана отырып көркем әдебиетті оқытудың тиімділігі қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде инновациялық технологияларды енгізу – маңызды міндеттердің бірі. ЖИ құралдары балалардың ойлау, елестету, тіл дамыту дағдыларын жетілдіруге ықпал етеді. Зерттеу барысында тәжірибелік жұмыс жүргізіліп, оның нәтижелері талданды. Мақалада ұсынылған әдістер мен тәсілдер мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының тәжірибесінде қолдануға бағытталған.

Түйін сөздер: жасанды интеллект, шығармашылық қабілет, мектеп жасына дейінгі балалар, көркем әдебиет, инновациялық технология, танымдық даму, цифрлық білім беру

Кіріспе: Қазіргі қоғамның қарқынды дамуы білім беру саласына жаңа талаптар қойып отыр. Соның бірі – мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін ерте жастан дамыту. Бұл бағытта көркем әдебиеттің орны ерекше, өйткені ол баланың қиялын, тілін және эмоциялық интеллектін қалыптастырады. Соңғы жылдары білім беру процесіне жасанды интеллект құралдарын енгізу кеңінен таралуда. Бұл технологиялар оқыту процесін қызықты, интерактивті және тиімді етуге мүмкіндік береді.

Өзектілігі: Зерттеу тақырыбының өзектілігі – мектепке дейінгі білім беруде дәстүрлі әдістердің қазіргі балалардың қызығушылығы мен қажеттіліктерін толық қанағаттандырмауымен байланысты. Бүгінгі цифрлық ортада өсіп келе жатқан балалар интерактивті және көрнекі ақпаратты тез қабылдайды, сондықтан оқыту тәсілдерін жаңарту қажеттілігі туындайды.Жасанды интеллект құралдарын қолдану балалардың шығармашылық белсенділігін арттырып, олардың қиялын, тілін және ойлау қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Осыған байланысты көркем әдебиетті оқытуда ЖИ пайдалану – өзекті және маңызды бағыт болып табылады.

Мақсаты: Көркем әдебиетті инновациялық тәсілдер арқылы оқыту барысында балалардың шығармашылық белсенділігінің даму деңгейін айқындау.

Міндеттері:

1. Шығармашылық қабілет ұғымына ғылыми талдау жасау
2. Көркем әдебиетті оқытудың ерекшеліктерін анықтау
3. Жасанды интеллект құралдарының мүмкіндіктерін қарастыру

Негізгі бөлім: Шығармашылық қабілет – тұлғаның жаңа идеяларды қалыптастыруға, қоршаған ортаны өзгеше қабылдауға және өзіндік шешімдер қабылдауға бағытталған күрделі психологиялық-педагогикалық үдеріс болып табылады. Мектеп жасына дейінгі кезеңде бұл қабілет баланың қиялы, ойлау икемділігі, ассоциациялық байланыстар орнату мүмкіндігі арқылы көрініс табады. Аталған кезеңде шығармашылық әрекет ойын, тілдік қарым-қатынас және көркем мәтіндерді қабылдау арқылы белсенді дамиды. Сондықтан баланың шығармашылық әлеуетін дамыту үшін оның ішкі танымдық белсенділігін арттыратын тиімді педагогикалық жағдайларды ұйымдастыру маңызды.

Көркем әдебиетті оқыту – мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытудың маңызды құралдарының бірі. Көркем мәтіндер арқылы бала қоршаған ортаны бейнелі түрде қабылдап, кейіпкерлердің іс-әрекеттерін талдау негізінде өзіндік ой қорытады. Сонымен қатар, әдеби шығармалар баланың эмоционалдық сезіміне әсер етіп, оның қиялын, тілдік қорын және эстетикалық талғамын қалыптастыруға ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда, көркем әдебиетті жүйелі және мақсатты түрде қолдану шығармашылық дамудың негізгі алғышарттарының бірі болып саналады.

Аталған мәселені ғылыми тұрғыдан түсіндіруде бірқатар зерттеушілердің еңбектері ерекше мәнге ие. Мәселен, Дж. Гилфорд шығармашылық қабілетті дивергентті ойлаумен байланыстыра отырып, оны тұлғаның жаңа және бірегей идеяларды тудыру мүмкіндігі ретінде қарастырады. Оның пікірінше, шығармашылық ойлау икемділік, түпнұсқалық және идеялардың көптүрлілігі арқылы сипатталады [1, 67-б.].

Сонымен қатар, Э. Торранс шығармашылық қабілетті дамыту арнайы ұйымдастырылған педагогикалық ықпалға тәуелді екенін атап көрсетеді. Ғалым шығармашылықты дамытуда баланың еркін ойлауына, қиялын қолдануына және түрлі шешімдерді іздеуіне мүмкіндік беру қажеттігін негіздейді [2, 54-б.].

Ал қазақстандық зерттеуші С.Қалиев шығармашылықты тұлғаның рухани және зияткерлік дамуының көрсеткіші ретінде қарастырып, оның қалыптасуы тәрбиелеу мен оқыту үдерісінің мазмұнына тікелей байланысты екенін көрсетеді [3, 89-б.].

Қазіргі білім беру кеңістігінде жасанды интеллект құралдарын қолдану оқыту процесін жаңғыртудың тиімді бағыты ретінде қарастырылады. Жасанды интеллект негізіндегі технологиялар білім алушылардың жеке ерекшеліктерін ескеруге, оқыту мазмұнын дараландыруға және оқу процесін интерактивті сипатта ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Әсіресе мектеп жасына дейінгі кезеңде мұндай құралдар баланың танымдық белсенділігін арттырып, шығармашылық әрекетке қызығушылығын күшейтеді.Жасанды интеллектті көркем әдебиетті оқытуда қолдану мәтінді қабылдаудың жаңа формаларын қалыптастырады. Мысалы, интерактивті ертегілер, дыбыстық сүйемелдеу, визуалды бейнелер және цифрлық тапсырмалар арқылы бала мәтін мазмұнын тереңірек түсініп, оны өз қиялымен толықтыруға мүмкіндік алады. Бұл өз кезегінде баланың елестету қабілетін, тілдік белсенділігін және шығармашылық ойлауын дамытуға ықпал етеді.

Осы бағыттағы ғылыми зерттеулер де жасанды интеллекттің білім беру процесіндегі тиімділігін дәлелдейді. Мәселен, В. Холмс жасанды интеллект технологиялары оқытуды дербестендіру арқылы әр білім алушының қабілетіне сәйкес тапсырмалар ұсынуға мүмкіндік беретінін атап өтеді [4, 102-б.]. Ал М. Лакруа цифрлық құралдардың балалардың шығармашылық белсенділігін арттыруда маңызды рөл атқаратынын көрсетеді [5, 76-б.].

Зерттеу жұмысы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда жасанды интеллект құралдарының тиімділігін анықтау мақсатында жүргізілді. Тәжірибелік жұмыс Шымкент қаласындағы мектепке дейінгі білім беру ұйымында ұйымдастырылды. Зерттеуге 20 бала қатысты. Олар екі топқа бөлінді:

—бақылау тобы (дәстүрлі әдіспен оқытылды).

— эксперименттік топ (жасанды интеллект құралдары қолданылды)

Тәжірибе үш кезеңнен тұрды:

1. Бастапқы кезең – балалардың шығармашылық қабілеттерінің бастапқы деңгейі анықталды.
2. Қалыптастыру кезеңі – эксперименттік топта ЖИ негізіндегі тапсырмалар қолданылды.
3. Қорытынды кезең – алынған нәтижелер салыстырмалы түрде талданды.

Эксперимент барысында балаларға шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған арнайы тапсырмалар кешені ұсынылды. Атап айтқанда, интерактивті ертегілер құрастыру барысында балаларға жасанды интеллект көмегімен ұсынылған сюжеттерді жалғастыру немесе өзгерту тапсырылды. Бұл әдіс олардың қиялын дамытып, оқиға желісін құру, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау дағдыларын қалыптастыруға ықпал етті. Мысалы, балаларға «Жоғалған қоян» атты бастапқы сюжет берілді. ЖИ арқылы ертегінің басталуы көрсетіліп, балалар оны өз ойларымен жалғастырды: бірі қоянды ормандағы достары құтқарды десе, енді бірі оны сиқырлы ағаш тапты деп аяқтады. Бұл тапсырма олардың қиялын және оқиға құрастыру қабілетін дамытты.

Сонымен қатар, сурет бойынша әңгіме айту тапсырмасы арқылы балалар берілген бейнелерге сүйене отырып, өз бетінше мазмұнды әңгіме құрастырды. Бұл олардың тілдік қорын байытып, байланыстырып сөйлеу қабілетін және бейнелі ойлауын дамытуға мүмкіндік берді.

Ал дыбыстық материалдар арқылы кейіпкерлерді сипаттау тапсырмасында балалар әртүрлі дыбыстарды тыңдап, сол арқылы кейіпкердің мінезін, көңіл-күйін және әрекетін сипаттады. Бұл әдіс олардың есту арқылы қабылдауын жетілдіріп, эмоциялық және шығармашылық ойлау қабілеттерін дамытуға оң әсер етті. Балаларға жаңбыр дыбысы, желдің гуілі және құстардың сайрауы тыңдатылды. Осы дыбыстар негізінде олар кейіпкерлер ойлап тапты: бірі жаңбырды жылап тұрған бұлт деп сипаттаса, екіншісі желді көңілді, жылдам кейіпкер ретінде бейнеледі. Бұл олардың есту арқылы қиялдау қабілетін арттырды.

Зерттеу нәтижелері: Зерттеу нәтижелері эксперименттік топтағы балалардың шығармашылық қабілеттерінің айтарлықтай артқанын көрсетті.

Кесте 1 – Шығармашылық қабілеттің даму деңгейі

 Нәтижелерге сәйкес, эксперименттік топта жоғары деңгей көрсеткіші едәуір өскені байқалады. Бұл жасанды интеллект құралдарының тиімділігін дәлелдейді.

Алынған нәтижелерді талдау барысында жасанды интеллект құралдарын қолдану балалардың оқу процесіне деген қызығушылығын арттырғаны анықталды. Сонымен қатар, олардың сөйлеу белсенділігі, өз ойын жеткізу қабілеті және қиял деңгейі жоғарылағаны байқалды.Эксперименттік топтағы балалар тапсырмаларды орындау барысында белсенділік танытып, өз бетінше жаңа идеялар ұсынуға бейім болды. Бұл олардың шығармашылық ойлауының дамығанын көрсетеді.

Ұсыныстар: Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, мектеп жасына дейінгі білім беру процесінде жасанды интеллект құралдарын тиімді қолдану мақсатында келесі ұсыныстар ұсынылады:

1. Жасанды интеллект құралдарын жүйелі енгізу

Мектепке дейінгі ұйымдарда ЖИ құралдарын оқу-тәрбие процесіне жоспарлы түрде енгізу қажет. Бұл балалардың оқу іс-әрекетіне деген қызығушылығын арттырып, шығармашылық тапсырмаларды тиімді орындауына мүмкіндік береді.

1. Тәрбиешілердің цифрлық құзыреттілігін арттыру

Педагогтар жасанды интеллект технологияларын тиімді қолдану үшін арнайы даярлықтан өтуі тиіс. Бұл олардың заманауи әдістерді меңгеріп, оқу процесін сапалы ұйымдастыруына ықпал етеді.

1. Интерактивті әдістерді кеңінен қолдану

Көркем әдебиетті оқытуда ойын, визуалды және дыбыстық элементтерді қамтитын интерактивті тәсілдерді пайдалану ұсынылады. Мұндай әдістер балалардың танымдық белсенділігін арттырып, шығармашылық ойлауын дамытады.

1. Цифрлық контентті дұрыс іріктеу

Қолданылатын цифрлық материалдар балалардың жас ерекшеліктеріне, психологиялық даму деңгейіне сәйкес болуы қажет. Бұл олардың ақпаратты дұрыс қабылдауына және қызығушылығын сақтауға көмектеседі.

1. Педагогикалық бақылауды қамтамасыз ету

Жасанды интеллект құралдарын қолдану барысында тәрбиешінің жетекші рөлі сақталуы тиіс. Педагог баланың әрекетін бағыттап, оқу процесінің тәрбиелік және дамытушылық мақсаттарын қамтамасыз етеді.

Практикалық маңыздылығы: Зерттеу нәтижелері мектепке дейінгі білім беру ұйымдарының оқу-тәрбие процесінде көркем әдебиетті оқыту барысында жасанды интеллект құралдарын тиімді пайдалануға әдістемелік негіз бола алады. Атап айтқанда, ұсынылған тәсілдер тәрбиешілерге балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған интерактивті тапсырмаларды жүйелі түрде ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, алынған нәтижелер цифрлық білім беру ресурстарын қолдану арқылы оқыту процесін жаңғыртуға, балалардың оқу материалын қабылдау белсенділігін арттыруға және олардың танымдық қызығушылығын күшейтуге ықпал етеді. Бұл өз кезегінде мектепке дейінгі білім беру сапасын арттыруға және заманауи педагогикалық талаптарға сай оқу ортасын қалыптастыруға жағдай жасайды.

Заманауи зерттеулерде цифрлық технологиялар мен жасанды интеллекттің білім беру үдерісіне ықпалы кеңінен қарастырылуда. Мәселен, халықаралық білім беру саласындағы шолуларда (OECD, 2023) цифрлық құралдарды тиімді пайдалану балалардың оқу мотивациясын арттырып, шығармашылық ойлауын дамытуға оң әсер ететіні көрсетілген [6].

Сонымен қатар, отандық педагогикалық басылымдардың бірі — «Қазақстан мектебі» журналында интерактивті технологиялар баланың танымдық белсенділігін күшейтетін маңызды фактор ретінде сипатталады. Онда цифрлық құралдарды оқу үдерісінде қолдану балалардың қызығушылығын арттырып, шығармашылық әрекетке ынталандыратыны атап өтіледі. Бұл бағыттағы зерттеулер қазіргі білім беру жүйесінде инновациялық тәсілдердің, соның ішінде жасанды интеллекттің, рөлін арттыру қажеттігін айқындай түседі [7].

Қорытынды: Қазіргі білім беру жүйесінде мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мәселесі ерекше маңызға ие. Өйткені дәл осы кезеңде баланың қиялы, ойлау жүйесі, тілдік дағдылары және тұлғалық ерекшеліктері қарқынды қалыптасады. Зерттеу барысында көркем әдебиетті оқыту үдерісінде жасанды интеллект құралдарын қолдану балалардың шығармашылық белсенділігін арттыруға тиімді әсер ететіні анықталды.

Жүргізілген теориялық талдау нәтижесінде шығармашылық қабілет баланың тек қана қиялымен шектелмей, оның танымдық әрекетімен, эмоциялық қабылдауымен және әлеуметтік тәжірибесімен тығыз байланысты күрделі психологиялық құбылыс екені айқындалды. Көркем әдебиет бұл тұрғыда баланың ішкі әлемін байытып, бейнелі ойлауын дамытатын маңызды құрал ретінде сипатталады. Ал жасанды интеллект технологиялары осы процесті жаңа деңгейге көтеріп, оқыту мазмұнын интерактивті және қызықты етуге мүмкіндік береді.

Тәжірибелік зерттеу нәтижелері эксперименттік топтағы балалардың шығармашылық қабілеттері бақылау тобына қарағанда жоғары деңгейде дамығанын көрсетті. Интерактивті ертегілер құрастыру, сурет бойынша әңгіме айту және дыбыстық материалдар арқылы кейіпкерлерді сипаттау сияқты тапсырмалар балалардың қиялын белсенді іске қосып, олардың сөйлеу және ойлау дағдыларын жетілдіруге ықпал етті. Балалар оқу процесіне қызығушылық танытып, өз ойларын еркін жеткізуге бейімделе бастады. Сонымен қатар, зерттеу барысында жасанды интеллект құралдарын қолдану тек балалардың шығармашылығын дамытуға ғана емес, педагогикалық процестің тиімділігін арттыруға да әсер ететіні байқалды. Бұл технологиялар оқу материалын түрлендіріп ұсынуға, баланың жеке ерекшеліктерін ескеруге және оқыту процесін дараландыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, жасанды интеллект құралдарын қолдану барысында педагогтың жетекші рөлі сақталуы қажет. Тәрбиеші оқу процесін бағыттап, баланың әрекетін бақылап, оның шығармашылық дамуына дұрыс жағдай жасауы тиіс. Технология педагогты алмастырмайды, керісінше оның мүмкіндіктерін кеңейтетін құрал ретінде қарастырылуы қажет.

Қорытындылай келе, мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуда көркем әдебиетті оқыту процесіне жасанды интеллект құралдарын енгізу тиімді педагогикалық шешім болып табылады. Бұл әдіс балалардың танымдық белсенділігін арттырып қана қоймай, олардың қиялын, тілін және шығармашылық ойлауын жүйелі түрде дамытуға мүмкіндік береді. Сондықтан мұндай инновациялық тәсілдерді білім беру тәжірибесіне кеңінен енгізу бүгінгі күннің өзекті талаптарының бірі болып саналады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Гилфорд Дж. P. The Nature of Human Intelligence. – New York, 2021. – 67- б.

1. Torrance E. P. Creativity and Education. – USA, 2022. – 54- б.
2. Қалиев С. Педагогика және тәрбие теориясы. – Алматы: Атамұра, 2020. – 89- б.
3. Holmes W., Bialik M., Fadel C. Artificial Intelligence in Education: Promises and Implications for Teaching and Learning. – Boston: Center for Curriculum Redesign, 2022. – 102- б.
4. Lacroix M. Digital Learning and Child Creativity Development. – Paris: Educational Press, 2021. – 76- б.
5. OECD. Education in the Digital Age: Artificial Intelligence in Learning. – Paris, 2023. – 112 б.
6. «Қазақстан мектебі» журналы. Цифрлық технологияларды білім беру үдерісінде қолдану мәселелері. – №2, 2023. – 38–42 б.