Қазақстанның Конституциясы – мемлекеттің құқықтық негізін айқындайтын басты құжат қана емес, азаматтың құқығы мен еркіндігін, оның лайықты өмір сүруіне қажетті жағдайларды қамтамасыз етудің берік негізі. Негізгі заңда Қазақстанның әлеуметтік мемлекет екені нақты белгіленіп, азаматтардың еңбек етуге, қауіпсіз еңбек жағдайына, тынығуға, денсаулық сақтауға, білім алуға және өзге де әлеуметтік құқықтарына кепілдік берілген.
Бұл нормалардың мәні олардың Конституция мәтінінде бекітілуімен ғана өлшенбейді. Кез келген құқықтың шынайы құндылығы оның адамның күнделікті өмірінде қаншалықты жүзеге асатынымен айқындалады. Сондықтан әлеуметтік мемлекеттің басты көрсеткіші – азаматқа жасалған нақты жағдай мен оның өміріндегі оң өзгеріс.
Әлеуметтік мемлекет дегеніміз – халықтың әлеуметтік қажеттіліктеріне жауап беретін, азаматтың білім алуына, медициналық көмекке қол жеткізуіне, еңбек етуіне және өз қабілетін дамытуына мүмкіндік жасайтын мемлекет. Бұл бағыттағы жұмыстардың барлығы түптеп келгенде адамның өмір сапасын арттыруға бағытталуы тиіс.
Осы тұрғыдан алғанда, өңірлерде жүзеге асырылып жатқан әлеуметтік жобалардың маңызы ерекше. Жаңа мектептің бой көтеруі – баланың сапалы білім алуына жасалған мүмкіндік. Заманауи медициналық нысанның ашылуы – тұрғындардың медициналық көмекке қолжетімділігін арттырудың нақты қадамы. Ал жаңа өндіріс орындарының іске қосылып, жұмыс орындарының құрылуы – азаматтың еңбек ету құқығын жүзеге асыруына жол ашатын маңызды фактор.
Мұндай мысалдар әлеуметтік саясаттың тек мемлекеттік бағдарламалар мен ресми көрсеткіштерден тұрмайтынын көрсетеді. Оның түпкі нәтижесі адам өмірінен көрінуі керек.
Білім беру саласын алайық. Мектептер мен колледждердің материалдық-техникалық базасын жақсарту, жаңа білім беру нысандарын салу, кәсіби даярлықтың мүмкіндігін кеңейту – жас ұрпақтың болашағына салынған инвестиция. Білім алған жас өз мамандығын меңгеріп, еңбек нарығында сұранысқа ие бола алса, бұл – әлеуметтік саясаттың нақты нәтижесі.
Сол сияқты денсаулық сақтау саласындағы әрбір оң өзгерістің де адам өмірі үшін маңызы зор. Медициналық көмектің қолжетімді болуы, қажетті мамандар мен қызметтердің жақындатылуы, алғашқы медициналық-санитарлық көмектің дамуы азаматтардың денсаулығын сақтауға мүмкіндік береді. Мұнда басты назар ғимараттың өзіне емес, сол нысан арқылы тұрғынға көрсетілетін қызметтің сапасы мен қолжетімділігіне аударылуы қажет.
Еңбек саласындағы жағдай да әлеуметтік мемлекеттің деңгейін көрсететін маңызды өлшемдердің бірі. Адамның тұрақты жұмысқа орналасуы – оның табысын қамтамасыз етумен қатар, отбасының әл-ауқатына, әлеуметтік тұрақтылығына және қоғамдағы белсенділігіне әсер етеді. Сондықтан жаңа жұмыс орындарын құру, кәсіби оқыту, жастарды еңбек нарығына бейімдеу сияқты бағыттардың маңызы артып келеді.
Әлеуметтік тұрғыдан осал азаматтарды қолдау да Конституцияда белгіленген әлеуметтік мемлекеттің қағидаттарымен тікелей сабақтас. Мемлекеттік қолдаудың мақсаты – азаматты тек белгілі бір қиындық кезеңінен алып шығу емес, оның өз мүмкіндігін пайдаланып, қоғамның толыққанды мүшесі болуына жағдай жасау.
Бұл ретте Конституциядағы әлеуметтік нормаларды түсіндіру кезінде бір маңызды мәселеге назар аударған жөн. Кез келген мемлекеттік жобаны немесе оң өзгерісті Конституциямен тікелей байланыстыра беру дұрыс емес. Мұнда нақты конституциялық норма мен атқарылып жатқан жұмыстың арасында мазмұндық байланыс болуы қажет.
Мысалы, жаңа мектептің салынуын білім алуға деген конституциялық құқықпен байланыстыруға болады. Медициналық қызметтің қолжетімділігін арттыруды денсаулық сақтау құқығымен, жаңа жұмыс орындарының ашылуын еңбек ету мүмкіндігімен сабақтастыруға негіз бар. Осындай нақты байланыс болған кезде ғана Конституцияның қоғам өміріндегі рөлін азаматтарға түсінікті әрі нанымды түрде жеткізуге болады.
Шын мәнінде, Конституция – алыстағы абстрактілі ұғым емес. Оның нормалары адамның күнделікті өмірімен тығыз байланысты. Баланың мектепке баруы, жастың мамандық таңдауы, азаматтың жұмысқа орналасуы, тұрғынның дәрігер көмегіне жүгінуі – мұның барлығы адам құқықтары мен мемлекеттік міндеттердің тоғысатын тұстары.
Сондықтан әлеуметтік мемлекеттің тиімділігін бағалағанда сандық көрсеткіштермен қатар, оның адам өміріне әсеріне де мән берген маңызды. Қанша нысан салынды деген сұрақпен бірге, ол нысандар қанша адамның мәселесін шешті, қанша азаматтың мүмкіндігін кеңейтті, өмір сапасына қандай өзгеріс әкелді деген сауалдар да қойылуы тиіс.
Бүгінгі таңда әлеуметтік саясаттың басты бағыты – азаматқа жай ғана көмек көрсету емес, оның мүмкіндігін кеңейту. Сапалы білім, қолжетімді медицина, тұрақты еңбек, кәсіби даму және әлеуметтік қолдау – адамның өз болашағын қалыптастыруына мүмкіндік беретін негізгі факторлар.
Осы тұрғыдан қарағанда, әлеуметтік мемлекеттің басты байлығы – оның азаматтары. Ал мемлекеттің міндеті – әр адамның қабілетін іске асыруына, өз еңбегімен өмір сүруіне және қоғамның дамуына үлес қосуына қажетті жағдай жасау.
Конституцияда бекітілген әлеуметтік құқықтардың шынайы мәні де осында. Білім алған бала, кәсіби мамандық меңгерген жас, медициналық көмекке уақытылы қол жеткізген тұрғын, тұрақты жұмыс тапқан азамат – Негізгі заңда белгіленген әлеуметтік бағдарлардың нақты өмірдегі көрінісі.
Демек, Конституцияны тек құқықтар мен міндеттер жазылған негізгі құжат ретінде емес, адам мен мемлекет арасындағы өзара жауапкершіліктің құқықтық негізі ретінде қабылдау қажет. Оның әлеуметтік сипаты да азаматтың өміріне жасалған нақты жағдайдан, оның мүмкіндігінің кеңеюінен және өмір сапасының артуынан көрінеді.
Әлеуметтік мемлекет – бұл ең алдымен адамға бағытталған мемлекет. Ал Конституцияда бекітілген қағидаттар нақты істермен ұштасып, әр азаматтың өмірінен көрініс тапқан кезде ғана оның мәні толық ашылады. Конституциядан бастау алған әлеуметтік бағдардың түпкі нәтижесі де – адам игілігі, азамат мүмкіндігі және қоғамның тұрақты дамуы.
