Қазіргі қоғамда әрбір баланың сапалы білім алуға тең құқығын қамтамасыз ету маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Осыған байланысты инклюзивті білім беру жүйесі ерекше маңызға ие болуда. Инклюзивті білім беру – денсаулық жағдайына, психологиялық немесе физикалық ерекшеліктеріне қарамастан барлық балаларды жалпы білім беру үдерісіне енгізуге бағытталған жүйе. Бұл бағыт тек білім беру саласына ғана емес, бүкіл қоғамның гуманистік дамуына әсер етеді.
Қазақстан Республикасында инклюзивті білім беруді дамыту мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі ретінде қарастырылып келеді. Соңғы жылдары ерекше білім беруді қажет ететін балаларға арналған жағдайларды жақсарту, оларды жалпы білім беру ортасына бейімдеу, педагогтердің кәсіби даярлығын жетілдіру бағытында көптеген жұмыстар жүргізілуде [1, 18 б.].
Инклюзивті білім беру қоғамдағы әлеуметтік теңдікті қамтамасыз етудің маңызды құралы болып табылады. Ерекше білім беруді қажет ететін балаларды оқшауламай, жалпы ортада білім алуына мүмкіндік беру олардың қоғамға бейімделуіне оң әсер етеді. Мұндай ортада балалар бір-бірімен қарым-қатынас жасап, өзара түсіністік пен сыйластықты үйренеді.
Инклюзивті білім беру ерекше қажеттілігі бар балалардың әлеуметтік ортаға еркін араласуына мүмкіндік береді. Олар өздерін қоғамның толыққанды мүшесі ретінде сезінеді. Сонымен қатар, қалыпты дамып келе жатқан балалардың бойында мейірімділік, төзімділік, жауапкершілік сияқты адами қасиеттер қалыптасады. Ғалымдардың пікірінше, инклюзивті ортада тәрбиеленген балалардың әлеуметтік бейімделуі жоғары деңгейде болады. Л.С. Выготский әлеуметтік ортаның бала дамуындағы рөлін ерекше атап көрсетіп, баланың тұлғалық қалыптасуы қоршаған ортамен тікелей байланысты екенін айтқан. Сондықтан инклюзивті білім беру балалар арасындағы әлеуметтік кедергілерді азайтып, қоғамдағы тең мүмкіндіктерді қалыптастыруға ықпал етеді.
Инклюзивті білім берудің педагогикалық маңызы
Инклюзивті білім берудің педагогикалық маңызы білім беру үдерісін жаңаша ұйымдастырумен байланысты. Бұл жүйеде әр баланың жеке ерекшелігі, мүмкіндігі мен қажеттілігі ескеріледі. Педагог оқыту барысында сараланған және жеке бағытталған әдістерді қолданады.
Инклюзивті оқыту жағдайында мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі ерекше маңызға ие болады. Педагог тек білім беруші ғана емес, сонымен қатар психологиялық-педагогикалық қолдау көрсетуші тұлға ретінде әрекет етеді. Мұндай жағдайда мұғалім арнайы педагогика, психология, логопедия салалары бойынша қосымша білім мен тәжірибеге ие болуы қажет. Инклюзивті білім беру оқыту әдістерін жетілдіруге де ықпал етеді. Ойын технологиялары, ақпараттық-коммуникациялық технологиялар, түзете-дамыту жаттығулары кеңінен қолданылады. Бұл әдістер балалардың танымдық белсенділігін арттырып, оқу материалын тиімді меңгеруге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, инклюзивті білім беру ата-аналар мен педагогтердің өзара ынтымақтастығын күшейтеді. Баланың дамуына қатысты мәселелер бірлесіп шешіліп, кешенді қолдау ұйымдастырылады.
Инклюзивті білім беру қазіргі заманғы білім беру жүйесінің басты бағыттарының бірі болып табылады. Ол мүмкіндігі шектеулі балаларға ғана емес, барлық оқушыларға тең мүмкіндіктер беруге бағытталған. Бұл жүйе оқушылардың әлеуметтік, эмоционалдық және когнитивтік дамуына оң әсер етеді, қоғамдағы теңдікті нығайтады және білім сапасын арттыруға мүмкіндік береді [2, 18 б.].
Қазақстандағы білім беру саясаты инклюзияны енгізу арқылы әртүрлі әлеуметтік топтағы балалардың интеграциясын қамтамасыз етуді мақсат етеді. Инклюзивті білім беру теориясы мен тәжірибесі педагогикалық әдістемелерді бейімдеуді, әр оқушының жеке қажеттіліктерін ескеруді талап етеді [3, 25 б.].
Инклюзивті білім беру педагогикалық тұрғыдан келесі артықшылықтарды береді:
- Әр оқушының жеке мүмкіндіктерін дамытуға жағдай жасайды;
- Мұғалімдердің кәсіби шеберлігін жетілдіреді;
- Оқыту әдістемесін жаңартып, адаптивті тәсілдерді қолдануға мүмкіндік береді;
- Оқушылардың оқу мотивациясы мен шығармашылық қабілеттерін арттырады.
Инклюзивті сыныптарда педагогикалық қолдау тек академиялық біліммен шектелмей, әлеуметтік және эмоционалдық дағдыларды дамытуға бағытталады. Бұл процесс балалардың өзара әрекеттесуін, ынтымақтастық дағдыларын және жауапкершілік сезімін қалыптастырады.
Инклюзивті білім беру педагогикалық тұрғыдан ерекше мәнге ие, себебі ол әр оқушының жеке қажеттіліктерін ескеруді талап етеді. Мұндай жүйеде оқытудың негізгі принциптері мыналар:
- Жеке бағдарланған оқыту
Әр оқушының қабілеті, даму деңгейі және оқу стилі ескеріліп, оқу процесі соған сәйкес бейімделеді. Мысалы, кейбір балалар визуалды материалдарды жақсы меңгерсе, басқалары практикалық немесе аудиалды әдістер арқылы тиімді оқиды. Бұл педагогқа әр балаға сәйкес әдісті қолдануға мүмкіндік береді [1, 30 б.].
- Дифференциацияланған әдістерді қолдану
Мұғалімдер сыныптағы әртүрлі деңгейдегі оқушыларға жеке тапсырмалар береді, қосымша материалдар немесе қолдау құралдарын пайдаланады.Бұл әдіс оқушылардың оқу мотивациясын арттырады және оқу нәтижесін жақсартады.
- Адаптивті технологиялар мен оқу материалдары
Инклюзивті сыныптарда интерактивті тақталар, арнайы бағдарламалар, аудио және бейне материалдар кеңінен қолданылады. Мысалы, мүмкіндігі шектеулі балалар үшін мәтіннің дыбыстық нұсқасы, визуалды схемалар немесе қимылдық ойындар тиімді болып табылады [3, 28 б.].
- Мұғалімдердің кәсіби дамуы. Инклюзия педагогтардан қосымша кәсіби білім мен дағдыларды талап етеді: арнайы семинарлар, тренингтер, психологиялық қолдау әдістерін меңгеру қажет. Мұғалімдер балалардың жеке қажеттіліктерін анықтауды, эмоционалдық қолдауды ұйымдастыруды және ынтымақтастық дағдыларын дамытуға үйренеді.
- Әлеуметтік және эмоционалдық даму.Педагогикалық қолдау тек академиялық біліммен шектелмей, балалардың әлеуметтік дағдыларын, эмпатиясын және өзара әрекеттесу қабілеттерін дамытуға бағытталады.Бұл әдістер оқушылардың сыныптағы ортаға бейімделуіне, өзіне сенімді болуына, шығармашылық қабілеттерінің дамуына мүмкіндік береді [4, 32 б.].
Әлеуметтік маңызы.
Инклюзия әлеуметтік теңдікті нығайтады, дискриминацияны азайтады және балаларды әртүрлілікті қабылдауға үйретеді. Оқушылар өзгелерге төзімділік танытып, әлеуметтік жауапкершілік сезімін дамытады.
Сонымен қатар, инклюзивті білім беру қоғамдағы әлеуметтік интеграцияны күшейтеді. Мысалы, әртүрлі мүмкіндігі бар балалар бірге оқыған кезде, олар ерте жастан әртүрлілікке құрметпен қарауды үйренеді [5, 40 б.].
Инклюзивті орта әртүрлі әлеуметтік және физикалық мүмкіндіктері бар балаларды біріктіреді. Балалар бірге оқыған кезде бір-бірін түсінуді, қолдауды, командалық жұмыс пен серіктестік дағдыларын меңгереді [5, 40 б.]. Бұл тәжірибе балалардың қоғамдағы толеранттылық, құрмет және жауапкершілік сезімдерін қалыптастырады.
Дискриминацияны азайту
Инклюзия мүмкіндігі шектеулі балаларға қоғамда тең құқықтар мен мүмкіндіктер береді.
Сыныптағы барлық оқушылар бір-біріне теңдей қарауды үйренеді, бұл қоғамдағы болашақ әлеуметтік әділеттіліктің қалыптасуына негіз болады.
Қоғамдағы әртүрлілікке бейімделу
Инклюзивті білім беру балаларға әртүрлілікті қабылдау, өзгелерді сыйлау, мәдени және физикалық ерекшеліктерді құрметтеу дағдыларын қалыптастырады.Бұл қасиеттер мектептен тыс өмірде де маңызды: балалар болашақта әртүрлі топтармен жұмыс істей алады, әлеуметтік қарым-қатынастарын тиімді дамытады.
- Инклюзивті мектеп тәжірибесі
Қазақстан мен басқа елдердің тәжірибесі көрсеткендей, инклюзивті мектептерде оқушылардың академиялық нәтижелері жақсарады, ал психологиялық жайлылық деңгейі жоғары болады. Инклюзивті сыныптарда балалар бір-бірінен үйреніп, өзара қолдау көрсетеді, бұл олардың әлеуметтік және коммуникативтік дағдыларын дамытуға ықпал етеді [6, 55 б.].
Мектепке дейінгі жаста балалардың қарым-қатынас шеңбері кеңейеді. Балалар отбасылық байланыстардан асып түседі, көптегеген басқа адамдармен, әсіресе құрдастарымен қарым-қатынас жасай бастайды. Қарым-қатынас шеңберін кеңейту баладан қарым-қатынас құралдарын толық игеруді талап етеді, олардың негізгісі – сөйлеу болып табылады. Баланың сөйлеу қабілетін дамытуға жоғары талаптар қойлады.
Сөйлеуді дамыту бірнеше бағытта жүреді: оны басқа адамдармен қарым-қатынаста практикалық қолддану жетілдіріледі, сонымен бірге сөйлеу психикалық процестерді қайта құрудың негізіне, ойлау құралына айналады. Осыған орай сөйлеу тілі бұзылысы бар балалардың танымдық қабілеттерін арттыру жолында инновациялық технологияларды қолдану, оның ішінде компьютерлік технологияларды пайдалану, арқылы оқыту процесін дифференцияцияландыруды жəне индивидуалдандыруды қажет ететін логопедиялық түзету жұмыстарында маңыздылығы айқындалады.
Инклюзивті сыныптағы оқыту процесі. Инклюзивті сынып – бұл әртүрлі қабілеттері, даму деңгейі және ерекшеліктері бар оқушылар бір сыныпта оқитын білім беру ортасы. Мұндай сыныптағы оқыту процесі барлық оқушылардың тең мүмкіндіктерін қамтамасыз етуге бағытталған және педагогикалық тұрғыдан ерекше мәнге ие.
Жалпылама алғанда, процесс мынадай негізгі қағидаларға сүйенеді:
- Жеке көзқарас: әр оқушының оқу стилі мен қабілетін ескере отырып, оқу тапсырмалары бейімделеді.
- Қолдау және бейімдеу: мүмкіндігі шектеулі балаларға қосымша педагогикалық көмек көрсетіледі; материалдар мен тапсырмалар олардың қажеттіліктеріне сәйкес өзгертіледі.
- Кооперативтік оқыту: оқушылар топпен немесе жұппен жұмыс істей отырып, өзара әрекеттесуді, ынтымақтастықты және әлеуметтік дағдыларды дамытады.
- Адаптивті әдістер мен технологиялар: интерактивті тақталар, бейне, аудио және электрондық материалдар оқу процесін жеңілдетеді және қызықты етеді.
- Эмоциялық және әлеуметтік қолдау: сыныптағы атмосфера ашық, балалар өздерін сенімді сезінеді; педагогтар эмоционалды қолдау көрсетеді, бір-біріне сыйластықты үйретеді.
- Бағалаудың икемділігі: оқушылардың жетістіктері тек дәстүрлі тесттермен емес, жобалық жұмыс, практикалық тапсырма және презентациялар арқылы бағаланады. Жалпы, инклюзивті сыныптағы оқыту процесі оқушылардың академиялық, әлеуметтік және эмоционалды дамуына толық мүмкіндік береді, қоғамдағы тең мүмкіндіктерді нығайтады және әр балаға өз қабілеттерін көрсетуге жағдай жасайды.
Инклюзивті білім берудің әлеуметтік және педагогикалық маңызы бірнеше негізгі бағытта көрінеді: Әр оқушының жеке мүмкіндіктерін дамыту. Инклюзивті сыныптар балалардың қабілеттері мен оқу деңгейін ескеріп, жеке бағдарланған оқыту арқылы олардың шығармашылық және когнитивтік дағдыларын дамытады. Мұғалімдер дифференциацияланған тапсырмалар мен адаптивті әдістерді қолдану арқылы әр оқушының оқу процесіне толық қатысуына жағдай жасайды. Инклюзивті білім беру мүмкіндігі шектеулі балалар мен олардың әріптестерін тең құқықты ортаға біріктіреді. Бұл балалардың өзара әрекеттесуін, сыйластық және ынтымақтастық дағдыларын дамытып, қоғамдағы дискриминацияны азайтуға ықпал етеді.
Қорытындылай келе, Қазақстанда инклюзивті білімді енгізу білім беру сапасын арттыруға, әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етуге және әрбірбалаға тең мүмкіндіктер беруге бағытталған стратегиялық маңызды қадам болып табылады. Сонымен қатар, инклюзия қоғамның жалпы дамуына, әлеуметтік интеграцияның күшеюіне және келешек ұрпақтың толеранттылыққа үйренуіне үлес қосады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Қазақстан Республикасында инклюзивті білім беруді дамытудың тұжырымдамалық тәсілдері. – Астана, 2015.
- Ахметова, Г. Инклюзивное образование: теория и практика. Алматы, 2020.
- Байтұрсынова, А. Педагогика и инклюзия. Нұр-Султан. 2019.
- UNESCO. Inclusive education guidelines. Paris, 2021.
- Садуақасова, Ж. Инклюзивті мектеп тәжірибесі. Алматы, 2022.
- Иванова, Л. Современные подходы к инклюзивному образованию. Москва, 2020.
Каипова Ж.М. Ө.Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті, «Арнайы педагогика» кафедрасының аға оқытушысы
